Wòjna fòlkloru z fòlklorã

ruchna

Jeden gard i jedna szkòła, tak jak w kòżdim jinym gardze kòżdô jinô szkòła jakô mô ùczbë “regionalnégò jãzëka” robi wszëtkò cobë ùczniaków zachãcëc do chòdzeniô na te zajmë. Szkólnô rôczëła mùzyczné animatorczi co zapòznają młodëch z tradicjową mùzyką, bò to pòkòlenié mô miec swiądã jak wëzdrzało codniowé żëcé przódków. Animatorczi ùtcëwie rzekłë, że naùczą je richtich spiéwù. Szkólnô pòtraktowa jich zajmë jakno pòkôzk felënkù kòmpetencjów, bò nie naùczëłë ùczniaków tuńców w lëdowëch ruchnach. Nick nie dało klarowanié, że jich zajmë pòlégają na ùczenim prôwdzëwi kùlturë, a nié swietlëcowëch jinspiracjów. Kò lëdze przódë tuńcowelë i sã òblôkelë, jak dzys karna na festinach i kùńc!

Piãtnôsce lat nazôd, przënômni tedë bëłë wskazywającé na to wëdarzenia, zacza sã biôtka z tzw. fòlklorã. Pòwstałë pierszé ”nowòmódné” mùzyczné karna (jich nowòmódnosc pòléga na tim, że grałë normalną, dzysdniową mùzykã), ze swòjim manifestã òderwaniô sã òd lëdowòscë wëszedł Zymk, a media zaczãłë òdkriwac że më nie chòdzymë òblekłi w czôpk z czerwòną szléfą, w nórce, dze sã wëdôwało, że stoją diôbelsczé skrzëpice tak pò prôwdze më mómë pòlëcã z kasetama i platkama Dido i Eminema, a dzéwczãta miast na kamiszkù sedzëc i kwiôtczi ùkładac piszczą na kòńcerce Jich Troje. Tim manifestóm i rewelacjowim òdkrëcóm superòdkrëwczich òdkriwców z mediów towarzëła biôtka z lëdową kùlturą i równoczasno niemòżnosc òderwaniô sã òd ni. Dzysô më sã mùszimë temù przëzdrzec i sprawdzëc, czë w ti wòjnie mómë dobrze rozpòznóné wroga, pasowno prowadzoné sztrategiã i ùdbã na to, co mdzemë pò dobëcym nad procëmnikã robic. Czemù dzysô do te wracac? Bò witro mòże bëc za pòzdze.
Wòjna z fòlklorã bëła z jedny stronë mùszebnô i słësznô, z drëdżi stronë bezrozëmno prowadzonô. Z całim ùwôżanim dlô tedëczasnëch generôlów, taczi przebiég batalie to béł dokôz na kòmpleksë ë próba załatwieniô wszëtczégò flot. Z drëdżi stronë kòżdi, chto tedë mëszlôł ò naju pòdmiotowò, nie chcôł naszégò jistnieniô sprowadzëc do turistnëch czekawinków i kwiôtka wpiãtégò w dobrze skrojony państwòwi ancuch mùszôł stanąc w rédze i za bróń chwëcëc. Terô më równak mùszimë pòmëszlec ò tim, z czim më mómë biôtkòwac i przede wszëczim – ò co.
Słowò fòlklór to je nôlepi z anielsczégò przełożëc. Folk lore – lëdowô wiédza. To je wszëtkò, co naji “lëdowi” przódkòwie wiedzelë i to, co z ti wiédzë sã materializowało. Na to sã skłôdô dëchòwô, jintelektualnô i materialnô kùlturowô spôdkòwizna. Je to ale szczescé, że taczi fòlklór nie je célã tëch krucjatów! Hewòle, na zôczątkù XXI stalata za cél bëło wzãté to, co fòlkorã je le z pòzwë i pòwszédnégò mëszleniô. Równak dostało sã òbadwùm fòlkloróm.
Zrozmienié tegò jak te dwa fòlklorë fąkcjonëją wëmôgô copniãcô sã w czasu do ùszłi systemë, a w mëszlenim do bëna lëdzczégò môgù.
Kòmùnizna  to béł czas jaczi baro wiôldżi cësk dôwôł na cos, co mòże pòzwac normalizacją. Apartnoscë, jeżlë jistnieją to abò mają zniknąc, abò bëc w cos wpisóné. Stądka państwòwi dozér jaczi twòrzi jeden wzór lëdowi kùlturë pòd jaczi sã pòdkłôdô rozmajité elemeńtë. Kòżdi mùszi miec swój wësziwk, ruchna, mùzykã. A co jeżlë jaczis elemeńt nie dô sã wpisac w òglowi wzór? Tedë to znaczi, że gò tak pò prôwdze ni ma. Bò jak mòże jistniec cos co nie je zaregistrowóné? Do tegò tedë fòlklór bëlno pasowôł do ùcëszeniô zgrôwów, abò – jak na to wëszëznë zdrzałë – nëków naszich elitów. Jak to, nie pòswiãcywô sã w edukacje czasu na waszã mòwã i kùlturã? A karno piesnie i tuńca? Karna piesnie i tuńca fakcjonowałë wszãdze, tej kòl nas téż mùszałë. Nicht sã nie czerowôł tim, cobë naszé richtich tuńce, jaczé jesz przed wòjną bëłë pò karczmach tuńcowóné w taczi fòrmie towarzëłë naji codniowòscë. W rubrikã mógł le wpisac to co sã dzeje w Dodomù Kùlturë, a nié co sedzy w głowach i sercach lëdzóm. To pòmôgô téż zrozmiec pòstawã ze zôczątkù XXI stalata. Alergiowô reakcjô na samò nadczidniãcé ò lëdowëch ruchnach, czë akòrdionowi mùzyce to nie je niezgara dlô fòlkloru, le do tegò, co bëło jednofarwną sztorą, jakô zasłoniwa prôwdzëwą, farwną kùlturową bòkadosc. To nie je do kùńca tak, że kòmùna nama zbrzëgła lëdowòsc. Òna nama jã zdefòrmòwa i taczi ùsztôłtowóny przez ten cząd wersje wiele lëdzy nie chce przëjimnąc.
Czemù równak ta plaskatô, jednofarwnô wersjô lëdowi spôdkòwiznë dominëje? Tu sprawa je òpiartô ò to jak mùsk dzejô. Jeżlë chtos so czegòs mòckò nie pòstanowi, tej jegò mùsk mdze w ti sprawie nôprostszé rozrzeszenié wëbiérôł. Chtos chce lëdowi mùzyczi? Za czim szëkac, przesłëchiwac archiwalné nagrania i pëtac lëdzy, jeżlë w swietlëcë je taczé fejn Kòło Gòspòdëniów i òne tak fejn grają znóny kòżdémù repertuar, z czegò wikszi dzél piesniów wëszedł spòd pióra przedstôwcë jinteligencje, a jegò zamkłosc ewideńtno je czerowónô do letników, a nié do naszińców? Kògòs jinteresëje pòdsztrichniãcé juwernotë przez bùdowiznã? Tej so pòstawi chëcz na jaczi wësziwkòwé kwiatë namalëje, miast sã namëszliwac jak tradicjowò sã bùdowało. Prosté rozrzeszenia równak ògreńcziwają zbiér tegò, co mòże bëc pòzwóné nają lëdową kùlturą i bez to niejednym òna zbrzëgnie na samim zôczątkù.
Nick dzywnégò, że pò taczim zniesztôłcenim i òberzniãcym òd kòżdi stronë naji lëdowòscë chtos ji wòjnã wëpòwiedzôł. “Më z tim ni mómë nick pòspólnégò, temù robimë wszëtkò nowòmódno, gònimë całi swiat i wëzbiwómë sã czãżarów.” Z drëdżi stronë w miarã pòlepsziwaniô sã łączbë z tim swiatã më ze zôzdroscą zdrzimë na jiné nôrodë, jaczé ze swòją domôcą kùlturą sã pòkazywają nié blós przed letnikama, ale téż sami tim żëją. Niedzélné pòpôłnia spãdzywają na tradicjowëch mùzykach, jich jinstrumeńtë to są dlô nich artefaktë, a tradicjowé napitczi mùszą bëc zagrëzłé môlowima smaczkama. Mòże më bë téż mielë do te wrócëc? Wszëtkò fejn, le jak sã zôs przëzérómë naszi kùlturze… nié, do tegò më zycher nie chcemë jic nazôd!
W ti wòjnie przëszedł czas na przegrëpienié òddzélów i òdswiéżenié takticzi a zdrzeniégò na wroga. To nié fòlklor je tôklã. To ôrt w jaczi òn je przedstawiony je naszim procëmnikã. Te słowa szkólnëch, direchtorów Dodomów Kùlturë ëtd. “czemù wa nie jesta w lëdowëch ruchnach?”, “taska z wësziwkã je richtich nasza”, “cëż to je za kapela, jak òni Tu je nasza zemia nie grają?”. Jô bë chcôł wicy przikładów dac, le nasz zbiér lëdowòscë je tak òkrojony, że ju wiele nama nie òstało. Pòsobny krok to je wëwrócëc na rãbë anarchoniczné mëszlenié, że nasza kùltura mô sã w cos wpisywac – “kòżdi región mô swòje cos, temù më téż mùszimë miec”. Pò trzecé nie zdrzec na spôdkòwiznã przez prizmat tegò, co jidze na binie pòkazac. Na fòlklór (folk lore) sã skłôdô nôprzód wiédza, pòzdrzatk, a pózni jegò materializacjô. Na to mùszi zdrzec całowno – jak naji “lëdowi” òjcowie zdrzelë na swiat, co bëło dlô nich wôżné, dopiérze pózni, czim to sã przejôwiało. Przejôwiało w codniowim żëcym, w jigrach, robòce, wòlnym czasu,  tim, na co sã skłôda jich codniowòsc. Ti codniowòscë më nie òdtwòrzimë, równak nôwicy dlô naji kùlturë më zrobimë jak më sã mdzemë tim jinspirowac, a nié czerpac z ùróbkù tëch, co sã mãczëlë przë wpisywanim ti spôdkòwiznë w jich czasë. Fòlklór më mùszimë òdkrëc na nowò. Nié temù, żebë gò wpasowac w dzysniowòsc, le żebë gò òczëszczëc z rostu jaczi òstawiłë pò se lata normalizacje.


Adóm Hébel

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *